Dr. Rukiye Karaköse'nin moderatörlüğü ve Prof. Dr. Alev Erkilet'İn katkılarıyla "Hayata Dokunmak" yeni bölümüyle sizlerle...

Üniversite, sadece ders dinlenen bir bina mıdır, yoksa bir toplumun geleceğini inşa ettiği, kimliğini aradığı ve dünyayla konuştuğu bir kürsü mü? Vav TV'de yayınlanan Hayata Dokunmak programında Rukiye Karaköse'nin konukları Prof. Dr. Alim Arlı ve Prof. Dr. Alev Erkilet, Türkiye'de üniversitenin doğuşunu ve geçirdiği evreleri inceledi.

İşte Nizamiye Medreseleri'nden günümüzün yapay zeka tartışmalarına uzanan o tarihsel yolculuğun özeti.

⬇⬇⬇

1. Kökler ve "Geri Kaldık" Endişesi

Türkiye'de üniversite tarihini konuşurken Cumhuriyet'in ötesine, Osmanlı ve İslam bilim mirasına bakmak gerekir. Aslında bu topraklarda yükseköğretimin, Nizamiye Medreseleri'nden Enderun'a uzanan zengin ve özgün bir geçmişi var. Ancak 19. yüzyıla gelindiğinde, Avrupa ile karşılaşma ve "neden geri kaldık?" sorusu, modern üniversite fikrinin fitilini ateşledi.

Bu dönemde Avrupa'da da üniversite, "araştırma üniversitesi"ne dönüşerek yeni bir kimlik kazanıyordu. Osmanlı aydınları, sadece eğitim veren değil, aynı zamanda araştırma yapan, yeni fikirler üreten ve uzmanlaşmayı sağlayan bir kuruma ihtiyaç olduğunu fark ettiler. Sözlü münazara kültüründen, yazılı eserle kendini ispat etme kültürüne geçiş hedeflendi. 1863'teki ilk denemelerden sonra, 1900 yılında kurulan Darülfünun-ı Şahane, modern anlamda üniversiteye geçişin ilk somut adımı oldu.

2. Cumhuriyet ve İdeolojik Dönüşüm: 1933 Reformu

Cumhuriyet, Osmanlı'dan Darülfünun'u ve Mülkiye, Mühendishane gibi köklü kurumları devraldı. Ancak ilk yıllarda, savaşlardan yorgun düşmüş bir toplum ve sınırlı bütçe nedeniyle üniversite öncelikli bir reform alanı değildi; öncelik daha çok tarımsal kalkınma ve nüfusu köyde tutma politikalarındaydı,.

Dönüm noktası ise 1933 Üniversite Reformu oldu. Bu tarihle birlikte üniversiteye sadece bilimsel değil, ideolojik bir misyon da yüklendi: Yeni rejimin ihtiyaç duyduğu "makbul vatandaşı" inşa etmek. Prof. Dr. Alev Erkilet'in vurguladığı gibi, bu süreçte geleneksel bilgi birikimiyle sert bir kopuş yaşandı; dine karşı bilim, medreseye karşı üniversite gibi ikilikler üzerinden bir modernleşme kurgulandı,. Üniversite, ulus devletin kökenlerini aradığı ve yeni bir tarih/kültür tezi oluşturduğu bir aparata dönüştü.

3. 1946 Sonrası: Amerikan Etkisi ve Anadolu'ya Açılım

İkinci Dünya Savaşı'nın bitimi ve çok partili hayata geçişle birlikte üniversite yeniden tasarlandı. 1946 tarihli Üniversite Kanunu ile üniversitelere özerklik verildi. Bu dönemde Alman ekolünden Amerikan ekolüne bir geçiş yaşandı. Özellikle ODTÜ'nün kuruluşu (1956), Amerikan tipi kampüs ve araştırma üniversitesi modelinin Türkiye'ye girişiydi.

Daha da önemlisi, üniversiteler büyük şehirlerden Anadolu'ya yayılmaya başladı. Ege Üniversitesi, Atatürk Üniversitesi (Erzurum) ve Karadeniz Teknik Üniversitesi gibi kurumlar, bulundukları bölgenin tarım, sağlık ve kalkınma ihtiyaçlarını karşılamak üzere kuruldu,.

4. 60'lar ve 70'ler: Kitleselleşme ve Siyasi Çalkantılar

1960'lar ve 70'ler, talebin patladığı ancak üniversite sayısının yetersiz kaldığı yıllardı. Bu dönemde bir yandan özel yüksekokullar ve akademiler mantar gibi çoğaldı, diğer yandan 68 kuşağıyla birlikte üniversiteler politize oldu. Sağ-sol çatışmaları ve boykotlar, kampüslerin gündemini belirledi.

Bu kaosun ortasında, fırsat eşitliğini sağlamak adına bugün hayatımızın merkezi olan ÖSYM (1974) doğdu. Artık "torpil" değil, standart testler geçerliydi. Aynı zamanda Devlet Planlama Teşkilatı'nın (DPT) yükselişiyle sosyal bilimler, toplumu anlama ve planlama aracı olarak önem kazandı,.

5. 1980 Sonrası: YÖK ve Niceliksel Büyüme

1980 Darbesi, üniversite sisteminde köklü bir değişikliğe yol açtı. YÖK (Yükseköğretim Kurulu) kurularak merkeziyetçi bir yapıya geçildi ve akademiler üniversiteye dönüştürüldü. 1990'larda vakıf üniversitelerinin sisteme girmesi ve 2000'lerde "her ile bir üniversite" politikasıyla yükseköğretim devasa bir kapasiteye ulaştı,.

6. Günümüz: Yapay Zeka Çağında Üniversite Ne İşe Yarar?

Bugün geldiğimiz noktada ise sorunlar şekil değiştirdi. Niceliksel artışa rağmen nitelik, istihdam ve kalite sorunları tartışılıyor. Gençler arasında "Diplomam işe yarayacak mı?" kaygısı hakim. Prof. Dr. Alim Arlı'ya göre, üniversiteler neoliberal dönüşüm altında "ranking" (sıralama) yarışlarına hapsolmuş durumda ve kamusal misyonlarını kaybediyorlar,.

Peki, yapay zeka üniversiteyi bitirecek mi? Hocalarımıza göre hayır. Aksine, bilgi üretiminin bu kadar hızlandığı bir çağda, o bilgiyi işleyecek üst düzey okuryazarlığa ve eleştirel düşünceye her zamankinden daha çok ihtiyaç var,.

Türkiye'nin üniversite serüveni; imparatorluktan ulus devlete, kırsal toplumdan metropol hayatına geçişin aynasıdır. Bugün yapılması gereken, niceliksel büyümeyi bir kenara bırakıp; lisans ve doktora eğitiminde niteliği artıracak, "hesap verebilir" ve çağı yakalayan gerçek bir reformu hayata geçirmektir,.